Redelijke termijn overschreden: wat betekent dat voor uw strafzaak?

Een strafzaak die jaren aansleept, kan de uitkomst veranderen, tot het verval van de strafvordering toe. Ook in een eenvoudige verkeerszaak kan de duur van de procedure een rol spelen. Wat houdt het recht op een berechting binnen een redelijke termijn in, en welke gevolgen kan een overschrijding hebben?

Wat is de redelijke termijn?

Wie vervolgd wordt, heeft recht op een eerlijk proces binnen een redelijke termijn. Dat recht staat in artikel 6.1 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Een strafzaak mag een persoon niet jarenlang boven het hoofd blijven hangen.

De wet legt geen vaste termijn vast. De rechter beoordeelt per zaak of de duur nog redelijk is. Hij houdt daarbij rekening met (Cass. 7 februari 2023, P.22.1394.N):

• de complexiteit van de zaak: een groot onderzoek naar een criminele organisatie vraagt meer tijd dan een snelheidsovertreding;
• de houding van de overheid: politie, parket, onderzoeksrechter en rechtbank;
• de houding van de beklaagde zelf;
• het belang van de zaak voor de beklaagde.

De termijn begint niet pas te lopen bij de dagvaarding. Hij start zodra u onder de dreiging van een strafvervolging leeft en u zich moet beginnen verdedigen: bijvoorbeeld bij een verhoor als verdachte, een arrestatie, een huiszoeking of een inverdenkingstelling (Cass. 23 april 2024, P.23.1632.N). Een verhoor door de interne inspectiedienst van een private onderneming, zonder tussenkomst van politie of parket, telt daarvoor nog niet mee. De rechter bekijkt de procedure in haar geheel, tot de definitieve uitspraak, ook in hoger beroep.

Wanneer is de termijn overschreden?

Een lange procedure is op zich nog geen overschrijding. Het gaat vooral om periodes waarin het dossier stilligt zonder verklaring. De overheid moet haar justitie zo organiseren dat zaken tijdig behandeld worden.

Een voorbeeld uit het verkeersrecht

Het Hof van Cassatie sprak zich op 7 februari 2023 uit over een zaak van een snelheidsovertreding en rijden tijdens een verval van het recht tot sturen, gepleegd op 1 juli 2017. Het laatste proces-verbaal dateerde van december 2017. Pas in november 2018 gaf de procureur des Konings opdracht om te dagvaarden. Voor die periode van bijna een jaar werd geen enkele verklaring gegeven.

De rest van de vertraging was grotendeels aan de beklaagde zelf te wijten: zij verscheen twee keer niet op de zitting en tekende pas na ruim twee jaar verzet aan. De rechters in hoger beroep oordeelden daarom dat de redelijke termijn niet overschreden was.

Het Hof van Cassatie zag dat anders. In een zaak die niet complex is, kan een stilstand van ongeveer een jaar zonder verantwoording niet als redelijk worden beschouwd, ook al is de rest van de duur aan de beklaagde toe te schrijven. Het Hof vernietigde het oordeel over de redelijke termijn en de opgelegde straffen, en verwees de zaak naar de correctionele rechtbank in Leuven.

De les: ook in een gewone zaak voor de politierechtbank loont het om de tijdlijn van het dossier na te kijken.

Wat zijn de gevolgen?

Stelt de rechter vast dat de redelijke termijn overschreden is, dan moet hij daar een gevolg aan verbinden. Artikel 27 van de Voorafgaande Titel van het Wetboek van strafvordering (tot april 2024 artikel 21ter) geeft hem drie mogelijkheden:

• een veroordeling bij schuldigverklaring: de rechter stelt vast dat u schuldig bent, maar legt geen straf op. U betaalt wel de gerechtskosten, en een verbeurdverklaring die de wet voorschrijft, wordt uitgesproken;
• een lagere straf, die zelfs onder het wettelijke minimum kan liggen. De vermindering moet reëel en duidelijk zijn in vergelijking met de straf die de rechter zonder overschrijding zou hebben opgelegd;
• het verval van de strafvordering, bij een zeer zwaarwichtige miskenning van de redelijke termijn. Er volgt dan geen uitspraak over schuld of onschuld meer. Die mogelijkheid staat sinds 28 april 2024 uitdrukkelijk in de wet.

De rechter kiest welk gevolg past, rekening houdend met de omstandigheden van de zaak en de ernst van de overschrijding.

Verval van de strafvordering: alleen in uitzonderlijke gevallen

Het Hof van Cassatie benadrukt dat het verval van de strafvordering slechts uitzonderlijk kan worden toegepast. De overschrijding moet zo zwaarwichtig zijn dat het verderzetten van de procedure in geen enkel opzicht nog te verantwoorden is. Dat een eenvoudige zaak lange tijd heeft stilgelegen, verplicht de rechter op zich nog niet om het verval uit te spreken (Cass. 18 februari 2025, P.25.0154.N). In die zaak voerde de beklaagde aan dat het om een heel eenvoudig dossier van 30 à 40 bladzijden ging, en dat er bijna drie jaar lagen tussen de feiten en het vonnis in hoger beroep. De appelrechters oordeelden dat de overschrijding niet zeer zwaarwichtig was, en het Hof liet dat oordeel staan.

Het verval is ook iets anders dan de onontvankelijkheid van de strafvordering. Die volgt wanneer de bewijsvoering of het recht van verdediging door het tijdsverloop ernstig en onherroepelijk is aangetast, bijvoorbeeld omdat getuigen of sporen niet meer te vinden zijn.

Wat de rechter niet kan schrappen

Niet elke maatregel kan als compensatie voor de lange duur wegvallen. In een verkeerszaak oordeelde het Hof dat de verplichting om opnieuw te slagen voor de herstelexamens en -onderzoeken geen straf is, maar een beveiligingsmaatregel. De rechter kan de overschrijding dus niet herstellen door die examens niet op te leggen. Hij kan wel het rijverbod verminderen, zelfs onder het wettelijke minimum (Cass. 26 maart 2024, P.24.0053.N).

Ook los van de redelijke termijn kan de rechter bij een misdrijf van niveau 1 of 2 voor een veroordeling bij schuldigverklaring kiezen, onder meer wanneer de tijd die sinds de feiten verstreken is een andere straf niet opportuun maakt (art. 51 Strafwetboek). Een veroordeling bij schuldigverklaring wordt in de regel drie jaar na de definitieve uitspraak uitgewist. Meer daarover leest u in het artikel over het strafregister en het uittreksel.

Een drugsdossier in Limburg

Een recent voorbeeld: op 23 oktober 2026 sprak een Limburgse correctionele rechtbank het verval van de strafvordering uit in een groot drugsdossier tegen 31 beklaagden. Het onderzoek was in 2016 gestart. De rechtbank stelde meerdere periodes van onverklaarde stilstand vast, samen goed voor bijna vijf jaar (VRT NWS, 23 oktober 2026). Het argument van een tekort aan mensen en middelen bij justitie aanvaardde de rechtbank in deze zaak niet. Die beslissing is nog niet definitief: het federaal parket liet weten dat het in beroep gaat.

Kunt u al iets doen tijdens het onderzoek?

Ja. U hoeft niet te wachten tot de zitting om de duur van het onderzoek aan te kaarten.

• Opsporingsonderzoek door het parket: is het onderzoek na een jaar niet afgesloten, dan kan wie als verdachte werd verhoord of een verklaring van benadeelde persoon aflegde, een verzoekschrift indienen bij de kamer van inbeschuldigingstelling. Die kan het parket vragen om binnen een bepaalde termijn een beslissing te nemen en kan vaststellen dat de redelijke termijn overschreden is (art. 28decies Sv).
• Gerechtelijk onderzoek door een onderzoeksrechter: is het onderzoek na een jaar niet afgesloten, dan kan de inverdenkinggestelde of de burgerlijke partij de zaak aanhangig maken bij de kamer van inbeschuldigingstelling (art. 136 Sv).

Meer over uw rechten tijdens een onderzoek leest u op de pagina verdachte in een onderzoek.

En als u slachtoffer bent?

Ook voor een slachtoffer is een lange procedure nadelig. Spreekt de rechter het verval van de strafvordering uit, dan volgt er geen veroordeling. Dat betekent niet automatisch dat u uw schadevergoeding verliest, maar het kan de weg ernaartoe wel bemoeilijken. Laat nagaan welke mogelijkheden u nog heeft. Duurt het onderzoek lang, dan kunt u zelf de kamer van inbeschuldigingstelling vragen om het dossier te bekijken: na een jaar opsporingsonderzoek als benadeelde persoon (art. 28decies Sv), na een jaar gerechtelijk onderzoek als burgerlijke partij (art. 136 Sv). Meer informatie vindt u op de pagina voor slachtoffers van een misdrijf.

Wat doet u best?

• Bewaar alle brieven en data: uitnodigingen voor verhoor, processen-verbaal, de dagvaarding en vonnissen. Een overschrijding toont u aan met een precieze tijdlijn.
• Vertraag de zaak niet zelf. Uitstel dat u vraagt, of een zitting waarop u niet verschijnt, telt in uw nadeel mee.
• Laat het verweer tijdig en concreet voeren. De rechter oordeelt op basis van de feiten van het dossier. Wie het verval van de strafvordering vraagt, moet ook concreet uitleggen waarom de overschrijding zeer zwaarwichtig is: zonder zo'n specifiek verweer hoeft de rechter zijn weigering niet nader te motiveren (Cass. 18 februari 2025, P.25.0154.N). Een overschrijding leidt niet automatisch tot verval, maar kan de uitkomst wel sterk beïnvloeden.
• Wordt u gedagvaard voor de correctionele rechtbank of de politierechtbank voor feiten die al lang geleden gebeurden? Laat het dossier dan nakijken voor de zitting.

⚖️ Dit artikel bevat algemene informatie en vormt geen juridisch advies. Elke situatie is anders — neem contact op voor advies op maat.