Wettige verdediging: wanneer mag u zich verdedigen?

📌 Uitgebreide uitleg, uw rechten en wat u best doet: Slagen en verwondingen →

Iemand valt u aan op straat, op café of in uw eigen woning, en u slaat terug. Bent u dan zelf strafbaar? Het nieuwe Strafwetboek, dat sinds 1 september 2026 geldt, erkent uitdrukkelijk het recht om zich te verdedigen, maar alleen binnen duidelijke grenzen. Wanneer is uw reactie toegelaten, en wanneer gaat u te ver?

Wat zegt de wet?

Het vertrekpunt is dat u het recht niet in eigen handen mag nemen. Artikel 14 van het nieuwe Strafwetboek zegt dat eigenrichting waarbij een misdrijf wordt gepleegd, niet geoorloofd is.

Daarop bestaat een belangrijke uitzondering: wettige verdediging. U handelt in wettige verdediging wanneer u een onrechtmatige, ernstige en ogenblikkelijke aanval tegen uzelf of tegen iemand anders niet op een andere manier kunt ontwijken, en u zich op een evenredige manier verweert met de bedoeling die aanval af te weren.

Wordt wettige verdediging aanvaard, dan is er geen misdrijf. U krijgt dus geen lagere straf: u wordt niet gestraft.

Wettige verdediging staat in het algemene deel van het Strafwetboek. Ze geldt daardoor niet alleen bij geweld, maar bij elk opzettelijk misdrijf, ook in bijzondere strafwetten. Wie bijvoorbeeld de banden van de wagen van een aanvaller lek steekt om te verhinderen dat hij zijn slachtoffers achtervolgt, kan zich er ook op beroepen.

De voorwaarden: de aanval

De aanval waartegen u zich verdedigt, moet aan vier voorwaarden voldoen:

• Onrechtmatig. Wie zich verzet tegen een rechtmatige arrestatie door de politie, handelt niet uit wettige verdediging. U kunt zich evenmin “verdedigen” tegen iemand die zich op zijn beurt rechtmatig tegen u verdedigt.
• Gericht tegen een persoon. Dat kunt u zelf zijn, maar ook iemand anders. Een omstander die tussenkomt om een slachtoffer te beschermen, kan zich er dus op beroepen. Een aanval op louter goederen volstaat niet. Anders is het wanneer u redelijkerwijs kon vrezen dat de dief ook geweld tegen u zou gebruiken, bijvoorbeeld wanneer u hem op heterdaad betrapt.
• Ernstig. De aanval moet uw leven, gezondheid, fysieke, psychische of seksuele integriteit of uw bewegingsvrijheid ernstig bedreigen.
• Actueel. De aanval is bezig of staat op het punt te beginnen. Preventief toeslaan tegen een gevaar dat nog ver weg of louter hypothetisch is, mag niet. Is de aanval voorbij en dreigt hij niet meteen te hervatten, dan is uw reactie geen verdediging meer, maar wraak.

Dezelfde voorwaarden gelden ook wanneer iemand ’s nachts uw woning binnendringt. Ook dan gaat de rechter na of uw reactie noodzakelijk en evenredig was.

De voorwaarden: uw verdediging

• Er was geen andere uitweg. Wettige verdediging veronderstelt dat u het gevaar niet anders kon afwenden dan door het misdrijf te plegen. Kon u tijdig de politie inschakelen, dan moet dat voorgaan. Soms moet u de situatie verlaten in plaats van de confrontatie aan te gaan.
• Uw reactie was evenredig. Uw verweer moet in verhouding staan tot de ernst van de aanval. Een duw beantwoorden met een mes is niet gerechtvaardigd. De rechter vergelijkt de ernst van de aanval met de ernst van uw verweer, en niet met de verwondingen die de aanvaller uiteindelijk oploopt.
• U wilde zich verdedigen. Wie “rood ziet” en uit woede toeslaat, of samen met iemand afspreekt om het “buiten uit te vechten”, kan zich niet op wettige verdediging beroepen.

Wat als u te ver bent gegaan?

Bevond u zich wel in een situatie van wettige verdediging, maar was uw reactie te zwaar of niet noodzakelijk? Dan blijft u strafbaar. Het nieuwe Strafwetboek voorziet in dat geval wel in noodweerexces (artikel 34), wat tot een lagere straf kan leiden. Ook uitlokking kan een rol spelen, bijvoorbeeld wanneer u reageerde op ernstig geweld dat u zelf onderging.

Wie de ruzie begon, verliest niet altijd zijn recht op verdediging

Begon u zelf de ruzie, dan kunt u zich niet beroepen op wettige verdediging tegen een evenredige reactie van de andere partij. Reageert die andere partij echter buiten alle verhouding, dan kan het anders zijn.

Een voorbeeld: in een banale caféruzie krijgt iemand één klap in het gezicht en haalt daarop een vuurwapen boven. De ongewapende tegenstander mag zich dan verdedigen, ook al lag hij zelf aan de basis van de ruzie.

Wie een situatie bewust uitlokt om daarna “uit zelfverdediging” geweld te kunnen gebruiken, valt er wel volledig buiten.

Wat als u zich vergist?

In een stresssituatie schat u de dingen niet altijd juist in. U denkt dat iemand een wapen trekt, terwijl hij naar zijn gsm grijpt. Of het pistool waarmee u wordt bedreigd, blijkt een alarmpistool.

De rechter gaat dan na of een normaal voorzichtig en zorgvuldig persoon in dezelfde omstandigheden dezelfde inschatting zou hebben gemaakt:

• Was uw vergissing onvermijdbaar? Dan kunt u zich toch op wettige verdediging beroepen. Wie bedreigd wordt met een wapen waarvan hij niet kon weten dat het niet echt of niet geladen was, is daar een voorbeeld van.
• Was uw vergissing te vermijden? Dan bent u niet vrijuit.

Moet u bewijzen dat u zich verdedigde?

Nee, niet volledig. Wie zich op wettige verdediging beroept, moet zijn verhaal geloofwaardig aanvoeren. Is dat het geval, dan moet het openbaar ministerie (of de burgerlijke partij) aantonen dat er geen sprake was van wettige verdediging.

Of uw beroep slaagt, is wel een feitenkwestie die de rechter geval per geval beoordeelt. Details maken het verschil: getuigenverklaringen, camerabeelden, de volgorde van de gebeurtenissen en wat u in uw eerste verhoor verklaart.

Wat betekent dit voor u?

Was u betrokken bij een incident waarbij u zich hebt verdedigd, of krijgt u een uitnodiging voor een verhoor? Laat u dan zo snel mogelijk bijstaan door een advocaat, bij voorkeur al vóór uw eerste verhoor. Wat u op dat moment verklaart, weegt zwaar door bij de beoordeling van uw zaak. Meer over de algemene veranderingen leest u in het artikel over het nieuwe Strafwetboek.

⚖️ Dit artikel bevat algemene informatie en vormt geen juridisch advies. Elke situatie is anders — neem contact op voor advies op maat.